De Hongerwinter

In 1944 kom ik van de lagere school. Inmiddels gaan we in september over naar een hogere klas. Eerst was dat februari. Ik wilde naar de ambachtschool. Als je dat niet wilde moest je nog een jaar op de lagere school blijven. In de zevende klas. Ik moest eerst toelatingsexamen doen voor de Ambachtschool aan het Lamgroen in Den Haag. Wachten op een oproep.

Oom Jo Zuiderwijk vroeg in mei, of ik bij van Paassen in de tuin zou willen werken. Dat ben ik gaan doen. Het beviel me niet. Ik moest bloemkool stronken uitsteken in een bloedhete kas. Ik ben toen weggelopen. Toen ze min kwijt waren hebben ze gezocht of ik soms verdronken was. Niet zo netjes om zo maar weg te lopen en naar huis te gaan.

Op 6 juni moest ik met andere schoolverlaters naar het  toelatingsexamen voor de ambachtschool aan het Lamgroen in Den–Haag. Je moest er om negen uur zijn. Toen we na afloop weer naar de bus liepen, zagen we in de Grote Marktstraat bij de ,,Nieuwe Haagsche courant” een hele drom mensen voor de kantoorramen staan. We gingen ook kijken en zagen bulletins waarop stond dat de invasie op de Franse Normandiesche kust begonnen was. Wat een sensatie!! Eindelijk komt de bevrijding naderbij. De Duitse berichten geloofden we toch niet. Er stond dat sterke Duitse eenheden de landingstroepen in zee terug dreven. Niet dus.

Als er ergens gesprekken waren ging het over de invasie. Iedereen hunkerde naar nieuws. Achteraf is dat nieuws ook veel opgeblazen. Van de een naar de ander ging er een schepje op. De Duitsers boden felle tegenstand. Ze hadden op dat moment drie fronten. De Normandische Kust, Rusland en Italië. Op 15 augustus kwam er in Zuid Frankrijk nog een vierde bij.

De lang verwachte Invasie

Door de Engelse luchtmacht uit geworpen krantje

V1 en V2

De V1 een onbemand vliegtuig ( vliegende bom)

De Duitsers maakte veel propaganda over de komst van de Vergeldingswapens. V wapens. Een paar dagen na de invasie werden de eerste V1 (een onbemand vliegtuig ) op Londen af geschoten van uit Frankrijk. Later uit Nederland. Ze maakte een beangstigend knetterend geluid. Vrij laag vliegend. In het donker zag je een enorme vlam achter het toestel. In september kwamen de Duitsers met de V2 (een raket). Er zijn er rond Den Haag veel gelanceerd. Vanuit de Sportlaan (Jan Olierookstraat) waar we woonde zag je ze van het landgoed Ockenburg opstijgen. Als je in huis was, hoorde je eerst een sissend geluid, daar na een donderend lawaai, holde naar buiten en zag je V2 boven de bomen uitkomen en recht omhoog gaan. Dat ging niet altijd goed. Als het gerommel ophield, de motoren stopte, stortte hij omlaag. Meestal in zee. Het ernstigste heb ik zien gebeuren op 1 januari 1945 tegen de avond. Eerst ging de V1 omhoog maar al gauw voor hij horizontaal moest gaan, ging hij over de kop duikelend richting Den -Haag en kwam neer nabij de Kamperfoeliestraat. Grote ravage en er vielen doden.

<---  V2 ook wel A4 genoemd(raket

Na een korte periode van tegenslag, kwamen de geallieerde legers verder Europa in. Eind augustus werd Parijs bevrijd. Begin september Brussel. Voor de winter zij we vrij zei men. Het zou toch zo anders zijn.

Afgeranseld door een dronken Duitser

Op een zondag waren we in dorp bij het oude politiebureau “butertje” aan het spelen. Ik moest het honk verdedigen, ze buten of aftikken. Bob Scholten zat boven op het politiebureau. Ik schreeuwde Bob kom naar beneden  en nogmaals met een grote uithaal Bó……….ob. Opeens komt er een Duitser naar mij toe, greep me vast en begon te slaan en te trappen. 'Wie heeft daar Mof gezegd' riep hij? Ik wist me geen raad. Hij was ook dronken. Omdat ik bij Spitser werkte raden de mensen mij aan daar heen te gaan. De Duitser met fiets liep mee. Mevr Spitser was niet thuis. Toen wilde hij weten wie er nog meer bij waren. Ook daar weer naar toe. Meisjes van van Bergenhenegouwen vertaalde voor hem en zeiden hem, dat ze mij niet zo moesten schoppen en slaan. Ik zag bond en blauw en kon bijna niet meer lopen. Hij werd nog kwader. De middag kerk – de Vespers- kwam uit. Een paar mensen wilden mij te hulp komen maar toen ze dichterbij kwamen schoot hij met zijn revolver tweemaal in de lucht. Ze moesten op afstand blijven. Het hele voorval duurde al bijna een uur. Opeens kwamen er een stuk of twaalf soldaten aan marcheren met Rienus Beije (werkte bij de W.S.M.) die naar de ortskommandant aan de Monsterseweg gegaan was, die Duitser ophalen Ze lieten mij in dorp achter. Wat was ik bang geweest. Het heeft mij toen dagen achtervolgt.

5 september “Dolle dinsdag ”Paniek onder de Duitsers en NSB-ers. Radio Oranje uit Londen melde dat de Nederlandse grens door geallieerde legers was overschreden. In Poeldijk hoorde we kanonnen schieten. Dat was maar verbeelding (het was denk onweer?) Het bericht uit Londen was ook niet waar. De Legers zijn voor het Albert kanaal opgehouden. Er was groot gebrek aan brandstof voor de voertuigen. De aanvoerlijn was erg lang van uit Normandië. N.S.B.ers vluchten naar Duitsland. Ze worden bang! De Duitsers beginnen bruggen op te blazen. Bij de veiling, de Blauwe brug, de Willem Aaltjesbrug de en vele andere in het Westland. Het verkeer licht stil. Ik zou die dag naar de ambachtschool gegaan zijn.Er is nooit iets van gekomen.

Zo wordt het 17 september. Grote luchtlandingen bij Arnhem en Nijmegen. Er is enorm vliegverkeer. Vanuit België rukt ook een groot leger op. Operatie “Market- Garden”. De Regering in Londen kondigt de spoorwegstaking af. Dit zou een ramp voor het Westen van Nederland worden. Naast de toch al mager wordende rantsoenen, worden we afgesneden van aanvoer uit het oosten en kolen uit Limburg. De Duitsers verbieden al het vervoer en de geallieerden beschieten elk bewegend voertuig, trein of vrachtschip vanuit de lucht. Op de huizen die een drinkwaterpomp in huis hebben worden twee groen/blauwe cirkels geschilderd. Mocht de waterleiding uit vallen door oorlogshandelingen kan men daar water halen.

De grote aanval mislukt de fronten komen tot stilstand. Luchtlandingstroepen trekken na zeer grote verliezen over de Rijn terug.

Op een dag, eind september zagen we een groot vliegtuig laag overvliegen. Het werd zwaar geschoten. Opeens zagen we parachutes naast het vliegtuig. De bevrijding? Het bleek al gauw van niet. Het was aangeschoten en naar later bleek nabij Rijswijk neergestort. De herfst is zeer nat en de winter komt. Men gaat twijfelen. Hoe lang nog. Waarom stoten ze niet door. De Duitsers zijn toch aan hun eind? Ze laten ons toch niet verhongeren?

Honger en kou gaan dreigen. Binnen een paar weken is het al zo ver. Mensen uit de stad (en ook uit dorpen) gaan op z.g. hongertochten om wat eten op te scharrelen. Zelfs suikerbieten gaan op de bon. Bij Spitser is niets meer te doen. Broers en zusters gaan bij tuinders een warme maaltijd eten. Was geregeld via de kerken. Dat duurt echter niet lang. Met Kerstmis zijn er van de vijf broer en zusters er vier weer thuis. Men dacht ook dat het maar voor even zou zijn. Het werd een verschrikkelijke tijd. Echte Hongersnood !!!. Totale ontreddering. De rantsoenen werden wekelijks verlaagd. Geen kolen meer geen gas of elektra. Alles wat los en vast zit wordt gesloopt om te verstoken. Bomen worden omgezaagd. Alles is ontredderd. Men heeft weinig respect voor elkaar. Het is veel ieder voor zich. De Duitsers treden ook meedogenloos op. Na acht uur 's avonds mag je niet meer op straat. Mannen moeten drie van de tien werkdagen dagen spitwerk verrichten, Meestal in het spergebied. Schuttersputten graven en aan verdedigingswerken bouwen enz. In dat najaar laten de Duitsers op het fietspad op de Nieuweweg  om de tien meter een schuttersput graven. Ze stonden meest vol water.

Op een zaterdagmiddag was er ook weer een aanval op de lanceerinrichting van de V2 geweest. Een van die vliegtuigen wierp zijn reserve brandstof tank af en die viel in de tuin van J. v. Ruyven (Dijkpolderlaan). Verschore - hij woonde tegen over ons en had een heel stel kleine kinderen- werkte  daar en schroefde van die tank en kraantje af. Toen de Duitsers op die tank af kwamen en zagen dat hij een kraantje had, werd hij mee genomen en in Scheveningse gevangenis een paar dagen opgesloten. Zijn vrouw heeft erg in ongerustheid gezeten over hem.

Na Nieuwjaar mag ik van de zusters in Monster mijn vader komen helpen. Ik krijg daarvoor ’s middags een warme maaltijd. Moet wel lopen naar Monster.

Ik heb dat tot half mei gedaan. Ik hielp vader in de tuin. Als het enigszins kon ging hij spitten. Ik werkte varkensmest en het groen afval van de tuin en het klooster van het voorgaande jaar in de spitvuur. Ook schrapte ik met een machine de aardappelen, die maakte tevens aardappelmeel. De zusterkok gebruikte dat om soep te binden. Verder werd ik met een briefje van de moeder overste naar zaadhandelaren gestuurd in Monster en Naaldwijk alles lopend om bonen erwten of ander zaad. In februari/maart gingen we poten. De bomen gingen uitlopen en er moest gesnoeid worden. Het was een pracht van een tuin met vele soorten fruitbomen en struiken. Het moest er altijd netjes uit zien. De zusters wandelde veel in de tuin. Vader was ook stoker voor verschillende ketels in klooster en school (zolang er kolenwaren.) in de honger winter waren veel interne leerlingen thuis. Normaal waren er veertig zusters en tachtig interne(pensionaires) kinderen. Ik ben daar blijven werken tot half mei. Ik verdiende niets –alleen wel belangrijk- een warme maaltijd.

Inmiddels is het Zuiden van Nederland bevrijd. Naar we later hoorde hebben sommige plaatsen het zeer zwaar te voorduren gehad. Mijn schoonzuster Corrie vertelde dat ze veertien dagen in een zelf gemaakt hol in de bossen van Reusel (N.B.) gezeten hadden. Het front wisselde steeds. Dan waren het de Engelsen dan weer de Duitsers die het dorp bezetten. Ik zou niet weten wat erger was oorlogsgeweld of honger lijden. Het echte hongerlijden duurde wel van zeg maar december tot begin mei. Er is ook veel kou geleden.

Op 16 december de Duitsers ontketenen het”Ardennen offensief “ de laatste stuiptrekking. In eerste instantie rukken ze snel op. Ze breken door de Amerikaanse linies. Enorme legers  zijn op de been gebracht. Door uiterste inspanningen van de geallieerden drijven ze de Duitsers op 6 januari tot op hun uitgangsstellingen terug. Ook de hier langs de kust gelegerde Duitsers, van de 719^e infanterie divisie moeten in september naar het front bij Antwerpen. Na omzwervingen werd de divisie in Duitsland vernietigd. Er komen hier militairen van een Vlieger regiment voor in de plaats. Ze worden in het Josefhuis gelegerd. Een jong, naar volkje.

De rantsoenen blijven ze maar verlagen. Er bijna ook met bonnen niets te koop. Begin december bestaat het dagrantsoen 550 calorieën. Begin januari 450 calorieën. In februari 340 calorieën. Voor de periode 21 jan – 17 febr. Voor vier weken dus wordt per week 800 gram brood,1 kg aardappelen ( al of niet bevroren of niet te krijgen) en over de hele periode 3 kg suikerbieten. Stel je voor. Per dag 2 sneetjes brood zo je het brood mag noemen, Twee aardappelen een wat savooienkool. Ook allen op de bon verkrijgbaar. Er werd voor januari geen melkbon aangewezen. De bonnen van december  moest men maar uitsmeren over januari. Men kreeg 13/4 liter per week. ¼ liter per dag.  Er waren veel  surrogaten in de handel De meeste daarvan ook nog op de bon. Ik dronk het wel niet maar er was b.v. koffiesurrogaat van eikels,gerst, cichorei witlof knol. Klop op, een substantie lijkend op suikerspin .Het was veel maar had geen voedingswaarde Men sprak b.v. over zandzeep er kwam geen belletje schuim van af.  Het  was  een zeer zwarte nare tijd. Lange tijd na de oorlog als men over eten klaagde kreeg men als antwoord; Je hebt de Hongerwinter niet meegemaakt. Men vond dat zeuren. Maar voor hen die het hebben meegemaakt heeft het een diepe wond achtergelaten. Ook bij mij. Eten weggooien is me ook een gruwel.

Eind januari komen er twee schepen met vijfendertighonderd ton levensmiddelen van het Zweedse Rode kruis in Delfzijl aan. Het meel voor het “Zweedse wittebrood het is wat, maar een druppel op een gloeiende plaat. Drie en een half miljoen mensen lijden honger. Pas een maand later eind februari krijgt men 400 gram brood per persoon Gratis!!  Spierwit brood het leek wel cake. Het distribueren en het bakken van het brood was een heel probleem. Geen vervoer, geen brandstof om te bakken en het moest eerlijk verdeeld worden. Dus eerst bonnen inleveren”, die de bakker weer moest oplakken op z.g. inlegvellen. Pas dan kreeg hij meel. Niet iedere bakker kreeg meel. Er werden bakkers aangewezen die mochten bakken.

Zaterdag 3 maart. Ik liep die morgen naar Monster en zag bij de veiling lopende twee formaties bommenwerpers boven mijn hoofd draaien. Ze werden beschoten maar vlogen ongestoord door. Later hoorde ik dat ze Den Haag hadden gebombardeerd. Het Bezuidenhout kwartier. Het moest daar verschrikkelijk zijn. Alles in puin en branden. Dagen later hoorde we dat er ruim vijfhonderd doden, veel gewonden en tienduizend mensen dakloos waren. Later zal blijken dat er fouten gemaakt zijn met het opgeven van kaart coördinaten. Het had het Benoordenhout kwartier moeten zijn. Daar stonden de V 2 raketten en opslagplaatsen.

Het wordt ook gevaarlijker op straat. Bijna dagelijks doen Engelse vliegtuigen Spitfires aanvallen op de V2 lanceerplaatsen. Telkens kwamen er negen of twaalf machines aanvliegen doken een voor een omlaag, lieten twee bommen vallen en stegen weer stijl omhoog op.Zo zag ik op zondag morgen 4 maart rond twaalf uur, ook een aanval. Waarschijnlijk  bleef een bom nog aan het vliegtuig hangen, trok omhoog, de bom schoot denk ik los en viel in de voordeur van het huis van de familie van Leeuwen aan de Monsterseweg. Mevr. van Leeuwen en een kleine jongen van haar werden gedood. Verschrikkelijk.

Op veertien maart 1945 komt oma Zuiderwijk  te overlijden. Voor mij was het een lieve Oma. Eind maart beginnen de Geallieerden weer een offensief richting Duitsland en Oost  Nederland. Half april is Oost-Nederland bevrijd.

Waarom komen ze onze kant niet op? Al het voedsel is op. Men is hier ten einde raad. Men begreep er niets van. Laten ze ons bewust verhongeren?  

Er is een schatting dat tussen de 15000 en 20000 mensen van de hoger zijn omgekomen. Velen hadden hongeroedeem. Op gezwollen buik ledematen. Als iemand zijn vinger op een plek op het lichaam drukte bleef er lange tijd een putje over. De gezondheid liet ook te wensen over. In brood – als je het brood kon noemen- werden allerlei surrogaat en andere producten verwerkt. Rogge, gerst haver soms met kaf, erwten en bonen meel en naar men zei tulpen bollen. Weet wel van spinaziezaad in door door W. Schalke gebakken brood. Brood daarvan op de eerste dagen van mei gegeten. Een varken zou het niet eten !!!

Veel kinderen hadden z.g. brand (schurft) op het hoofd. Oorzaak slecht eten en hoofd luis. Velen had er last van. Er waren ook geen middelen, stofkammen of petroleum om dat ongedierte te bestrijden. De bevrijding bracht ons het wonder middel D.D.T.

In april worden nog meer polders onderwater gezet. De hele Wieringermeerpolder Die mensen vee en heel hun hebben en houwen is op drift. Evacueren in een paar dagen. De Duitsers gaan in Nederland haven installaties en belangrijke gebouwen vernielen. Men heeft ook gevreesd voor de Maastunnel die in 1942 was geopend. In  het geheim waren leden van de ondergrondse uit Naaldwijk daar de wacht gaan houden. Zouden ze de tunnel willen vernielen zouden ze proberen dat te verhinderen. Gelukkig is het niet zo ver gekomen. Kranten waren  er niet meer. Af en toe niet groter dan een A 4 tje. Alles moet bekent gemaakt worden door middel van aanplak biljetten .

In West Nederland zijn ongeveer 120.000 Duitse militairen. Ook die moeten gevoed worden.

Maar het einde is in zicht. Er komen besprekingen om voedsel uit vliegtuigen te droppen. Er staan in Noord- Brabant grote depots met noodrantsoenen klaar om als het zo ver is van uit de Veluwe West Nederland binnen te rijden. De Canadezen zijn van uit het oosten tot op de Veluwe opgerukt. Er worden droppings plaatsen aan gewezen. Hier in de buurt Ypenburg en de renbaan Duindicht.

Op zondag 29april omstreeks een uur /half twee hoorde en zagen we enorme grote vliegtuigen zeer laag overvliegen. Je zag de bemanning zitten. De voedseldropping was begonnen. Operatie ”Manna”. We stonden te zwaaien en ze na te kijken op de hoek bij de fam. Brinkman. Je kon daar tot Den Haag /Rijswijk kijken. (Bij helder weer kon je de treinen van Den- Haag naar Rijswijk zien rijden) Prachtig. Indrukwekkend. Heel grote viermotorige vliegtuigen en zeer laag vliegend. De naam operatie Manna is gekozen uit de Bijbel. Het verhaal zegt: toen de Joden in de woestijn honger leden, liet God het Manna regenen. Het duurde tot maandag zeven mei eer we op bonnen wat konden verkrijgen. Op vijf mei werden als eerste ziekenhuizen, oedeemlijders en centrale keukens bevoorraad. Er was een groot transport probleem. Het land verkeerde in een totale gaos.

Op zeven mei kregen we 400 gram brood blikje worst of wat anders naar keuze. Later reuzel, suiker, eipoeder, cacao, biscuit, blikjes maaltijd in blik, vlees aardappelen en groente en blikjes vis, en thee. Men smeerde reuzel op biscuit en dan suiker er op. Er werd gewaarschuwd niet te veel ineens te eten. Dat vet was men niet meer gewend. Geruchten gaan dat de Duitsers zullen capituleren.